Qisqacha mazmun parchasi
«Оталар ва болалар»: Нега бу асар ҳануз «портлайди»?
Салом, дўстлар! Бугун сизлар билан бир асрдан кўпроқ вақт олдин ёзилган, аммо ҳанузгача қизғин баҳслар ва эмоцияларга сабаб бўлаётган китоб ҳақида гаплашмоқчиман. Гап, албатта, Иван Сергеевич Тургеневнинг «Оталар ва болалар» асари ҳақида. Биласизми, мактабда ўқиган нарсаларингизга қайтиб, «Эскириб кетибди, нега керак эди бу?» деб ўйлайсиз-у, йиллар ўтгач, ўша китобга яна мурожаат қилганингизда, у сизга бутунлай бошқача очилади. Худди шундай ҳолат «Оталар ва болалар» билан ҳам содир бўлади. Бу шунчаки роман эмас, балки ҳанузгача долзарб бўлиб турган, вақт бомбасидек таъсир қилувчи асардир.
Бошланғич: Шунчаки мактаб дастури эмас
Аввало, келишиб олайлик: агар сиз «Оталар ва болалар»ни мактабда ўқиб, «Қарилар билан ёшлар ҳақидаги зерикарли ҳикоя» деган таассуротда қолган бўлсангиз, унда сиз асарнинг чинакам моҳиятини тушунмагансиз. Тургенев 1862 йилда шу қадар улкан бир янгиликни яратганки, у ҳанузгача қалбимиз ва онгимизни чулғаб олади. Асарнинг бош қаҳрамони, Евгений Базаров – бу барча шаблонларни бузадиган образ. У нигилист, яъни ҳеч нарсадан чекинмайдиган, барча авторитетларни, удумларни, муқаддас ҳисобланган нарсаларни шубҳа остига қўядиган инсон. Ва, албатта, у ўз даврининг кўплаб ёшлари учун кумир бўлиб қолди. Унинг қарашлари, чекиниш билмаслиги, фан ва ақлга бўлган ишончи – ҳаммаси илҳомбахш эди. Аммо Россия – ўзгача юрт, ва Дмитрий Быков айтганидек, бизда ҳар 15-20 йилда бир марта «идеологик матрица» алмашинуви содир бўлади. Яъни, ҳар бир янги авлод ўзидан
Асосий тезислар: Тургенев нима демоқчи эди?
Агар ҳаммасини тизимли равишда тушунтирсак, романнинг асосий ғояларини қуйидагича баён қилиш мумкин: Авлодларнинг абадий зиддияти – тараққиёт (ва драма)нинг ҳаракатлантирувчи кучи. Тургенев кўрсатдики, эски удумлар ва янги ғояларнинг тўқнашуви шунчаки кундалик воқеа эмас, балки жамият ривожининг асосидир. Ёшлар доимо эскини инкор этади, янгини излайди, катталар эса ўрганиб қолган нарсаларга ёпишиб олади. Бунда ёмон ёки яхши нарса йўқ, бу шун