Саммари үзіндісі
Кіріспе: Дамасктың ұлылығын ашу
Сәлеметсіздер ме, достар! Бүгін біз шынымен де тарихи тереңдігі бар, ерекше бір еңбекке үңілеміз. Бұл – Дамаск қаласының тарихына арналған, Ибн Асакир есімді зерттеушінің монументальды еңбегі. «Тарих Димашқ» деп аталатын бұл кітап, шын мәнінде, қаланың тарихын түбегейлі зерттейтін энциклопедия іспеттес. Оның көлемі – сексен том, және басылымда 36 мыңнан астам бетті құрайды. Бұл – жер бетіндегі ең көне қалалардың біріне арналған тарихи шежіренің шыңы деуге болады. Ибн Асакирдің толық аты – Әли ибн әл-Хасан ибн Хибат Аллаһ әл-Димашқи – 1095-1176 жылдары өмір сүрген танымал тарихшы және ғалым. Ол өмірінің басым бөлігін осы тарихты жинақтауға арнады, сансыз дереккөздерге, аңыздарға және көз көргендердің баяндауларына сүйенді. Бұл еңбек оның табандылығы мен Дамасктың тарихи-мәдени орталық ретіндегі маңыздылығының айғағы. Неге бір қалаға соншама зерттеу арналған? Себебі, Дамаск – жай ғана қала емес. Мыңдаған жылдар бойы ол үлкен рөл атқарған. Ежелгі империялар, діни қозғалыстар, сауда жолдары, эпикалық шайқастар – бәрі осы қаламен байланысты. Ол астана, діни орталық, мәдени ошақ және пана болған. Ибн Асакирдің еңбегі осының бәрін қамтып, қаланың тарихын ұрпақтарға жеткізуді мақсат етеді. Бұл шолу – осы тарихи теңізді кезіп өтуге көмектесетін достық жолсерік болады. Біз қаланың негізгі тақырыптарын, басты идеяларын зерттеп, тіпті өзіміздің өмірімізге де пайдалы болатын даналықты табуға тырысамыз. Бұл – кітапхананы толық оқымай-ақ, ұлы шежіренің ең маңызды тұстарын біліп алу сияқты. Біз Дамасктың қалай дамығанын, әртүрлі діни дәстүрлердегі (әсіресе Ибн Асакирдің контекстіндегі Ислам) маңыздылығын, оның тағдырын қалыптастырған тұлғаларды, сәулеттік кереметтерін және ортағасырлық әлемнің күрделі саяси жағдайларында қалай өмір сүргенін қараймыз. Бұл – табандылықтың, сенімнің, биліктің және осы ежелгі қаланы мекендеген қарапайым адамдардың өмірінің оқиғасы. Тарихтың ең еңбекқор шежірешілерінің бірі баяндаған Дамасктың тамаша мұрасын ашуға дайындалайық. Бұл ұзақ, бірақ қызықты саяхат болады!
Қаланың негізі: Дамасктың ежелгі тамырларын зерттеу
Империялар мен сұлтандар туралы тереңірек сөйлемес бұрын, Дамасктың ескі екенін түсіну маңызды. Тіпті, шамамен 11 000 жыл бойы үздіксіз қоныс болып келгені туралы археологиялық дәлелдер бар. Бұл ойға сыймайтын жайт! Ибн Асакир, мүмкін, қазіргі археологиялық құралдарға ие болмаса да, оның терең көнелігін және бастапқы маңыздылығын жақсы түсінген. Оның еңбегі Дамаск туралы аңыздар мен алғашқы еске алынулардан басталуы ықтимал. Бұл дәуірдегі тарихи жазбаларда, әсіресе діни контексте, тектілік пен шығу тегін мүмкіндігінше артқа шегіндіру өте маңызды болғанын есте ұстау керек. Сондықтан, Дамаскты библиялық тұлғалармен, ежелгі Таяу Шығыс өркениеттерімен және аймақтағы тұрғылықты өмірдің таңсәрімен байланыстыратын сілтемелерді кездестіресіз. Ойлап көріңіз: бұл қала Барада өзенінен су ішетін, өнімді алқап – Гута оазисінде орналасқан. Мұндай географиялық артықшылық ертедегі қоныстар үшін үлкен мәнге ие. Бұл су, тамақ және үй салуға болатын орын дегенді білдіреді. Бұл жердің ертеде адамдарды өзіне тартқаны кездейсоқ емес. Ибн Асакир Дамасктың қарапайым қоныстан ұйымдасқан қалаға қалай айналғанын зерттеген. Бұл оның ерте саяси құрылымдарын, тіпті ежелгі кезеңдердегі аймақтық саудадағы рөлін және Мысыр, Хетт, Ассирия сияқты көршілес державалармен өзара іс-қимылын түсінуді қамтиды. Кітап ислам дәуіріне баса назар аударса да, бұл терең тамырларды мойындау қаланың мәңгілік сипатын түсінудің кілті болып табылады. Мәтінде оның алғашқы билеушілері, оның қалалық құрылымының дамуы (тіпті бастапқыда қарапайым болса да) және онда болған алғашқы діни практикалар туралы әңгімелер болуы мүмкін. Бұл кейінгі тарихтың негізі қаланған іргетасын құру туралы. Бұл ежелгі негіздерді түсінбей, кейінгі дамуды – оның империялық астана ретінде өрлеуін, ислам жаулап алуларындағы рөлін, сәулеттік сұлулығын – толық түсіну мүмкін емес. Сонымен, жұмыстың бастапқы тараулары немесе ерте бөліктерінің рухы сахнаны дайындайды. Олар стратегиялық орналасқан, табиғи ресурстармен қамтамасыз етілген және адам қоныстануының ұзақ тарихына ие қаланың бейнесін салады. Бұл ежелгі тектілік жай ғана қызықты дерек емес; ол Дамасктың бүкіл тарихында жаңғыратын терең тұрақтылық пен маңыздылық сезімін береді, бұл тақырыпты Ибн Асакир өз баяндауына шеберлікпен енгізеді. Бұл – ежелгі ағаштың терең тамырларын түсінгендей. Оның бұтақтары мен жапырақтарына таңдай аласыз, бірақ ол қаншалықты терең және мықты жерге бекітілгенін білу оның күші мен ұзақ өмір сүруіне деген құрметіңізді арттырады. Міне, осы алғашқы бөлімдер Дамаск тарихы үшін осыны істейді.
Дамаск діни орталық ретінде
Енді, «Тарих Димашқ» еңбегіндегі ең маңызды тақырыптардың бірі – қаланың терең діни маңыздылығы. Ибн Асакир 12-ғасырда өмір сүрген мұсылман ғалымы болғандықтан, исламдық көзқарас әрине алдыңғы қатарда, бірақ қаланың маңыздылығы исламнан бұрын да болған және бірнеше дінді қамтыған.
Исламдық баяндау:
Мұсылмандар үшін Дамаск өте маңызды. Ол 7-ғасырда Рашидун халифаты жаулап алған алғашқы ірі қалалық орталықтардың бірі болды, бұл исламның алғашқы кеңеюіндегі маңызды сәтті білдіреді. Ибн Асакир осы алғашқы ислам жаулап алуларына айтарлықтай орын беріп, Пайғамбар Мұхаммедтің сахабаларының батырлығын, қаланы жаулап алудың стратегиялық маңыздылығын және мұсылман билігінің орнатылуын егжей-тегжей баяндаған. Омейяд халифаты (661–750 жж.) Дамаскты өз астанасы етті. Бұл қала үшін алтын дәуір болды. Ойлап көріңіз: Испаниядан Орталық Азияға дейін созылған алып империяның орталығы! Ибн Асакирдің еңбегінде Омейяд дәуірі туралы мәліметтер мол болар еді – Дамаск Ұлы мешітінің (Масжид Омейяд) құрылысы, бұл мешіт әлемдегі ең көне және ең қадірлі мешіттердің бірі, бұған дейін римдік ғибадатхана орнында болған христиан базиликасының орнында салынған. Міне, осы діни тарихтың қабаттануы Дамасктың негізгі ерекшелігі болып табылады. Ол Омейяд халифтерінің өмірі мен билігін, әкімшілік жаңалықтарды, сәулеттік жобаларды және қалада болған мәдени өрлеуді егжей-тегжей баяндаған. Әсіресе, Ұлы мешіт құрылысы, оның маңыздылығы және онымен байланысты кереметтер немесе маңызды оқиғалар туралы әңгімелер ерекше орын алған. Бұл жай ғана ғимарат емес; бұл сенімнің, биліктің және сабақтастықтың символы. Омейядтар құлап, Аббасидтер астананы Бағдатқа көшіргеннен кейін де, Дамаск маңызды қала болып қала берді. Ол исламдық білім беру орталығы, негізгі қажылық орыны және рухани маңызы зор орын ретінде жалғасты. Ибн Асакир Дамаскіде өмір сүрген, сабақ берген және жерленген ғалымдардың, сопылардың, құқықтанушылардың және дін оқушыларының тізімін жасап, оның Құдайдың мейіріміне бөленген қала ретіндегі беделін нығайтқан.
Исламға дейінгі және басқа діндер:
Бірақ Ибн Асакир, жан-жақты тарихшы ретінде, бұрын болған немесе қатар өмір сүргендерді елемеген. Дамаск исламнан бұрын да христиандық үшін маңызды орталық болған. Жаңа Өсиеттің Елшілердің істері кітабында айтылады, онда Саул (кейіннен апостол Павел) Дамаск жолында танымал түрленуді бастан кешкен. Бұл оқиғаның өзі қаланы христиан тарихындағы маңызды орынға айналдырады. Қала маңызды христиандық кеңестерге иелік етті және көрнекті теологтар мен патриархтардың отаны болды. Юпитер ғибадатханасының Әулие Иоанн Креститель шіркеуіне, кейіннен Ұлы мешітке айналуы – қаланың қабаттасқан діни тарихының қуатты символы. Ибн Асакир бұл өзгерістерді, мүмкін, Құдайдың тағдыры немесе исламның сөзсіз жеңісі ретінде қарастырып, христиандық мұраны мойындай отырып баяндаған. Дамаскта тарихи кезеңдер бойы еврейлердің де өмір сүргені және олардың маңыздылығы туралы дәлелдер бар. Оның стратегиялық орналасуы мен экономикалық маңызы әртүрлі қауымдастықтардың өркендеуіне қолайлы орын болды. Кітапта еврей ғалымдары мен қауымдастықтарының, олардың синагогаларының және қаланың әлеуметтік құрылымындағы рөлінің болуы туралы қысқаша болса да айтылуы мүмкін.
Теологиялық және рухани маңыздылық:
Нақты оқиғалар мен ғимараттардан тыс, Ибн Асакир Дамасктың рухани атмосферасына да үңіледі. Ол Сирия мен Дамаскқа қатысты көптеген хадистерді (Пайғамбар Мұхаммедтің сөздері мен дәстүрлері) және Құран аяттарын қосып, оның бата алған мәртебесін атап өтуі мүмкін. Пайғамбарлардың аймақты аралап немесе сол жерде өмір сүргені туралы әңгімелер, оның айналасындағы жерлерде жалғыздықты іздеген аскеттер мен әулиелер туралы әңгімелер және қалаға берілген Құдайдың баталары туралы әңгімелер осы бейнені толықтырады. Бұл діни аспект тек тарихи фактілер емес; бұл қаланың тұлғасы туралы. Ғасырлар бойы Дамаск исламның бекінісі, пана болатын орын және Құдай білімінің орталығы болып саналды. Ибн Асакирдің жан-жақты жинағы бұл тұлғаны нығайтып, қазіргі қауымдастықты даңқты және Құдай тарапынан бекітілген өткенмен байланыстырады. Сондықтан, «Тарих Димашқ» кітабын оқығанда, сіз тек ғимараттар мен шайқастар туралы оқымайсыз, сонымен қатар әлемнің негізгі діндерінің рухани ағымдарымен терең байланысты қала туралы оқисыз. Бұл – тарих, сенім және адамдардың күнделікті өмірі бірігіп, тарихи маңызы бар және терең резонанс тудыратын баяндауды құрайтын орын.