Саммари үзіндісі
Альберто Мангуэльдің «Оқу тарихы»: Жазудан санға дейінгі саяхат
Сәлеметсіңдер ме, достар! Бүгін мен Альберто Мангуэльдің «Оқу тарихы» атты керемет кітабына тереңірек үңіліп көрдім. Шынымды айтсам, бұл кітап мені таң қалдырды. Бұл жай ғана құрғақ тарихи баяндау емес, адамзаттың жазбаша сөзбен қалай қарым-қатынас жасағаны және бұл қарым-қатынастың өзімізді қалай өзгерткені туралы өте бай, тіпті жеке саяхат. Егер сіз кітап ұстап көрсеңіз, мақаланы оқысаңыз немесе белгіге көз жүгіртсеңіз, бұл кітап сіз үшін. Бұл – оқудың мәні туралы, және бұл қарапайым көрінетін әрекеттің қалайша өркениеттің, мәдениеттің және біздің жеке тұлғамыздың қозғаушы күші болғаны туралы. Мангуэль бізді ертедегі жазу түрлерінен бастап, цифрлық дәуірге дейінгі үлкен саяхатқа шығарады. Ол тек тарихи маңызды оқиғаларға ғана тоқталмайды; оқудың сезімі туралы, оның уақыт өте келе қалай өзгергені және адамдардың мәтіндермен қалай әртүрлі әрекеттескені туралы жан-жақты баяндайды. Бұл кітапханалар мен цензура, хатшылар мен бестселлерлер, физикалық кітап пен абстрактілі әңгіме туралы әңгіме. Оқу ешқашан тек белгілерді тану емес екенін еске салады; бұл қиял, жад және байланыс туралы.
Басты идея: Оқу – Адамзаттың Тұрақты Қажеттілігі
Мангуэльдің негізгі пікірі – оқу – адам өмірінде тіл сияқты маңызды. Бұл жай ғана дағды емес; бұл ойлау, әлемді түсіну және өзімізді құру тәсілі. Ол оқу әрекетінің технология, дін, саясат және жеке қалаулар сияқты барлық нәрселерден әсер алып, айтарлықтай өзгергенін көрсетеді. Ойлап көріңіз: адамзат тарихының көп бөлігінде әңгімелер айтылды, оқылған жоқ. Жазбаша деректерге, содан кейін кең тараған сауаттылыққа көшу – бұл революция болды. Ал Мангуэль бұл революцияның, әсіресе цифрлық дәуір көптеген жаңа мүмкіндіктер мен сынақтар әкелгенде, жалғасып жатқанын айқын көрсетеді. Ол оқуды өте жеке, бірақ сонымен бірге терең қоғамдық әрекет ретінде қарастырады. Бұл жеке, өйткені ол біздің санамызда, біз бен автор арасындағы жеке әңгіме ретінде өтеді. Бірақ бұл қоғамдық, өйткені біз оқитын мәтіндер біздің мәдениетімізбен, тарихымызбен және әлемді ортақ түсінуімізбен қалыптасады. Мысалы, кітапханалар жай ғана кітаптарға толы ғимараттар емес; олар ұжымдық жад пен қиялдың қоймалары, қоғамдық және жеке әлемдер тоғысатын кеңістіктер.
Ауызша дәстүрден үнсіз жалғыздыққа дейін
Кітап ертедегі оқудың, яғни көп жағдайда көпшілікке арналған және орындалатын формаларынан бастап, бүгінгі күні біз жиі кітаптармен байланыстыратын жеке, үнсіз оқуға дейінгі ауысуды салыстырудан басталады. Ежелгі Грекияны немесе Римді елестетіп көріңіз: мәтінді дауыстап оқу кең таралған, ортақ тәжірибе болған, онда мәтін орындау арқылы жан біткен. Бұл көбінесе топпен жасалатын ұжымдық әрекет болған. Бірақ свитоктар (scrolls) кодекстерге (codex – бүгінгі кітап форматы) ауысып, сауаттылық деңгейі баяу көтерілгенде, оқу іштей, жеке сипат ала бастады. Бұл үнсіз, жалғыз оқуға көшу – монументалды құбылыс болды. Ол терең ойлануға, жеке интерпретацияны дамытуға және роман мен басқа да әдебиет түрлерінің пайда болуына жол ашты, олар ұзақ, жеке қатысуды талап етеді. Мангуэль бұл ауысудың бірден немесе әмбебап болмағанын атап көрсетеді. Көптеген ғасылдар бойы оқу мамандардың, көбінесе дінбасылардың, ғалымдардың және элитаның ғана қолындағы мамандық болып қала берді. Оқудың физикалық өзі оның құралымен де байланысты болды. Мысалы, свитокты оқу екі қолды және оны үнемі ашып, жауып отыруды талап ететін, бұл ескертулер мен салыстыруларды қиындатты. Кодекс, яғни бүгінгі кітап сияқты беттері бар құрылғы, нағыз ойын өзгертуші болды. Ол мәтінмен күрделірек әрекеттесуге және оқырманның «жеке кітапханасын» дамытуға жол ашты.
Кітаптың Физикалық Қасиеттері: Тек Қағаздан Артық
Мангуэль еңбегінің ең қызықты аспектілерінің бірі – кітаптың физикалық жағына деген ерекше назары. Ол оқудың денемен байланысты тәжірибе екенін еске салады. Кітаптың салмағы, оның парақтарының текстурасы, ескі қағаздың иісі – мұның бәрі мәтінмен біздің өзара әрекеттесуімізге ықпал етеді. Ол кітаптың балшық тақталар мен папирус свитоктарынан бастап, пергамент кодекстерге, содан кейін баспа кітапқа дейінгі эволюциясын баяндайды. Әрбір трансформация маңызды салдарларға ие болды. Балшық тақталар берік, бірақ ауыр болды. Папирус свитоктары тасымалдауға ыңғайлы, бірақ нәзік болды. Жануар терісінен жасалған пергамент мықтырақ және екі жағына да жазуға мүмкіндік берді, бірақ қымбат болды. Кодекстің ойлап табылуы, бүгінгі кітап сияқты тігілгені, қолжетімділікті революцияландырды. Оны ұстау, сақтау және шарлау оңай болды. Содан кейін Гутенберг пен баспа станок келді, бұл, мүмкін, ең үлкен секіріс болды. Бірден кітаптарды көп мөлшерде шығару мүмкін болды, бұл оларды бұрын-соңды болмағандай қолжетімді және арзан етті. Бұл жаппай өндіріс Ренессансты, Реформацияны және Ғылыми революцияны тудырып, идеяларды бұрын-соңды болмаған қарқынмен таратуға себепкер болды. Мангуэль кітаптардың әлеуметтік өмірін де зерттейді: олар қалай иемденілді, неге берілді, көшірілді, тіпті жойылды. Ол хатшылардың рөлі, кітап өндірісінің экономикасы және жеке кітапханалардың мәртебе белгілері мен интеллектуалдық өмір орталықтары ретінде пайда болуы туралы айтады. Физикалық кітап, барлық формаларында, тек сөздердің контейнері ғана емес; ол мәдени артефакт, технологиялық керемет және жеке серік.
Кітапханалар: Қасиетті Орындар және Майдан Далалары
Мангуэльдің айтуынша, кітапханалар жай ғана білімнің пассивті қоймалары емес; олар оларды құрған қоғамдарды көрсететін динамикалық кеңістіктер. Ол ежелгі білімнің шамшырағы болған Александрия кітапханасынан бастап, орта ғасырлардағы монастырь кітапханаларына дейін алып барады, онда кітаптар бағалы, сирек заттар болған, ұрлықты болдырмау үшін жиі үстелдерге тізбектелген. Ол кітапханалардың ғалымдар орталығы, мемлекеттік басқару құралы, және, өкінішке орай, цензура мен жойылу нысанасы ретінде қызмет еткенін зерттейді. Қазіргі заманғы қоғамдық кітапханалардың пайда болуы демократияландырудың жеңісі ретінде ұсынылады, бұл білімді әлеуметтік тапқа қарамастан, барлығына қолжетімді етуге бағытталған әрекет. Дегенмен, тіпті қоғамдық кітапханалар да қиындықтарға тап болды, қандай кітаптарды сақтау, қандай идеяларды насихаттау және қандай идеяларды шығарып тастау туралы пікірталас болды. Мангуэль кітапханаларды ұжымдық жад жинақталатын, жеке қызығушылық қанағаттандырылатын және адамзаттың жалғасып жатқан әңгімесі сақталатын орындар ретінде көреді. Ол кітапхананы салу және күтіп ұстау әрекетінің жазбаша білімнің күші мен маңыздылығына деген сенімнің көрінісі екенін атап көрсетеді.
Оқырманның Рөлі: Қиял және Интерпретация
Мүмкін, кітаптың ең күшті тақырыбы – оқырманның белсенді рөлі. Мангуэль оқуды ақпаратты пассивті қабылдау емес, мағынаны бірлесіп жасаудың шығармашылық процесі деп дәлелдейді. Автор сөздерді береді, бірақ оларды өз қиялы, тәжірибесі және түсінігімен толтырып, жан бітіретін – оқырман. «Біз мәтінді оқығанда, өзімізді мәтінге ендіреміз», - дейді ол. Ол әдебиет пен тарихтан алынған мысалдарды қолданып, әртүрлі оқырмандардың бірдей мәтіндерді қалай әртүрлі түсінгенін көрсетеді. Бір діни өсиет мистикті, теологты немесе саяси революционерді шабыттандыруы мүмкін, бұл оқырманның контексті мен ниетіне байланысты. Ол оқудың ләззаті туралы, біз әңгімеге қалай беріліп кететініміз, кейіпкерлермен қалай бірге өмір сүретініміз және белгілі бір уақыт бойы басқа әлемдерде өмір сүретініміз туралы айтады. Бұл қиялға толы қатысу оқуды соншалықты күшті және өзгерткіш етеді. Ол бізге өзімізден тысқары шығуға, әлемді әртүрлі перспективалардан көруге және эмпатия мен түсіністік қабілетімізді дамытуға мүмкіндік береді. Мангуэль сонымен қатар интерпретацияның қараңғы жағына да үңіледі – мәтіндерді кемсітушілікке, жеккөрушілікке және зорлық-зомбылыққа ақтау үшін қалай қолдануға болатыны туралы. Сүйіспеншілікті шабыттандыратын сол діни кітаптар соғысқа итермелеу үшін бұрмалануы мүмкін. Сұлулықты мадақтайтын сол өлеңдерді кемсіту үшін қолдануға болады. Бұл оқу және интерпретациямен байланысты жауапкершілікті көрсетеді. Біз мәтіннің жай ғана пассивті тұтынушылары емеспіз; біз оның мағынасын және әсерін қалыптастыруда белсенді қатысушылармыз.